29/5/08

555 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ...

Ἐκεῖ στήν Ἁγία Σοφία πορεύτηκα μετά τό προσκύνημά μου στό Μέγα Ρεῦμα. Προτίμησα νά πάω ἀπόγευμα, ὅταν τά πλήθη τῶν τουριστῶν ἀναπαύονταν στά ξενοδοχεῖα τους, γιά νά'χω χρόνο νά σκεφτῶ, νά ἀναπολήσω, νά ταξιδέψω.

Εἶναι συγκλονιστικό νά μπαίνεις σ' ἕνα χῶρο τόσο πολύ βαρυφορτωμένο ἀπό ἱστορική μνήμη, 555 χρόνια μετά τήν ἅλωση τῆς Πόλης...

Νά ἀντικρύζεις στήν εἴσοδο πλάκες μέ χαραγμένα γράμματα Ἑλληνικά, ἀπό Σύνοδο τοῡ 1100, καί νά θυμᾶσαι ὅτι πολλοί συμπατριῶτες μας, ἰσχυρίζονται πώς τό Βυζάντιο δέν εἶχε σχέση μέ τόν Ἑλληνισμό, δέσμιοι οἱ καημένοι τοῦ "Ἑλλαδισμοῦ", ἀνιστόρητοι, ἄγευστοι κι ἀνυποψίαστοι τῆς οἰκουμενικότητας που μέ ὄχημα τόν Ἑλληνισμό, ἔφερε ὁ Χριστιανισμός στήν Μεσόγειο...

Νά πατᾶς τά μάρμαρα πού πάτησαν αὐτοκράτορες κι ἅγιοι, τά μάρμαρα πού "εἶδαν" δόξες μεγάλες κι "ἄκουσαν" τόν θρῆνο ἀπό τίς σφαγές τοῦ 1204 καί τοῦ 1453...

Νά ἀντικρύζεις τό ἱερό βῆμα καί νά θαυμάζεις τό ψηφιδωτό μέ τήν Πλατυτέρα. Πόσες ψυχές δέν θά' χουν μέσα στούς αἰῶνες προσευχηθεῖ μπροστά της...

Νά στέκεσαι στό τεράστιο ὑπερῶο μπροστά στήν εἴσοδο τοῦ χώρου πού ἔγινε ἡ πενθέκτη Οἰκουμενική Σύνοδος τό 691, ἡ ἐπονομαζόμενη "έν Τρούλλῳ". Ἡ ἱστορία ζωντανεύει μπροστά στά μάτια σου...

Νά κοιτᾶς τήν ὑπέροχη ψηφιδωτή εἰκόνα τῆς δεήσεως, ὅπως τόσοι καί τόσοι Χριστιανοί τότε, τά χρόνια τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὑτοκρατορίας...

Πῆγα μιά βόλτα στό Πατριαρχεῖο, στάθηκα μπροστά στήν σφραγισμένη πόρτα καί μνημόνευσα τόν συκοφαντημένο Ἅγιο μάρτυρα Γρηγόριο τόν Ε΄...

Στό πατριαρχικό ναό τοῦ Ἁγίου Γεωργίου προσκύνησα τά λείψανα τῆς Ἁγίας Εὐφημίας καί τῆς Ἁγίας Σωσάνης...


Ὕστερα πῆγα στήν Παναγία τήν Μπαλουκλιώτισσα, ἐκεῖ πού βρίσκονται οἱ τάφοι τῶν Πατριαρχῶν.Ἡ Μονή τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς μέ τό περίφημο ἁγίασμά της καί τόν Θρῦλο μέ τά ψάρια, ἀναφέρεται πρώτη φορά σέ Σύνοδο τοῦ 536, ὅπου συμμετεῖχε ὁ ἡγούμενος " τοῦ οἴκου τῆς Ἁγίας ἐνδόξου Θεοτόκου καί παρθένου Μαρίας ἐν τῇ πηγῇ "...

Μέ δάκρυα στά μάτια κατέβηκα στόν Κεράτιο καί περιπλανήθηκα στήν σύγχρονη Πόλη. Πῆγα στήν γέφυρα τοῦ Γαλατᾶ κι ὕστερα στἰς μεγάλες ἀγορές...





Σουρούπωσε στήν Κωνσταντινούπολη καί τό ταξίδι μου φτάνει στό τέλος του. Θά ξανάρθω. Γιά νά κάνω πάλι μνημόσυνο στήν οἰκογένεια μου στούς Ταξιάρχες στό Μέγα Ρέμα, γιά νά προσκυνήσω τήν Ἁγιά Σοφιά, γιά νά ἀφουγκραστῶ τήν ἱστορία, τούς μύθους καί τούς θρύλους τοῦ Βυζαντίου...

Θά μοῦ ἐπιτρέψετε νά κλείσω τό ὁδοιπορικό μου μέ ἕνα κείμενο τοῦ μακαριστοῦ ἱστορικοῦ Στῆβεν Ράνσιμαν :

Στς 29 Μαίου το 1453 νας Πολιτισμς σαρώθηκε μετάκλητα. Εχε φήσει μία νδοξη Κληρονομι στ γράμματα κα στν Τέχνη. Εχε βγάλει Χρες λόκληρες π τν βαρβαρότητα κα εχε δώσει σ λλες τν κλέπτυνση τν θν. δύναμή του κα εφυία του προστάτεψαν πολλος αἰῶνες τν Χριστιανοσύνη. Γι 11 αἰῶνες Κωνσταντινούπολις ταν τ κέντρο νς κόσμου φωτός.

Τὸ ζωηρὸ πνεῦμα, τὰ ἐνδιαφέροντα καὶ ἡ ἀγάπη γιὰ τὴν ὀμορφιὰ τῶν Ἑλλήνων, ἡ ὑπερήφανη ἰσχὺς καὶ ἡ ἱκανότητα τῶν Ρωμαίων, ἡ ὑπερβατικὴ ὁρμὴ τῶν Χριστιανῶν τῆς Ἀνατολῆς, ποὺ εἶχαν ἐνωθεῖ σὲ ἕνα ρευστὸ εὐπαθὲς σύνολο ὅλα τώρα ἀποκοιμήθηκαν. Ἡ Κωνσταντινούπολις ἔγινε ἡ ἕδρα τῆς θηριωδίας, τῆς ἀμάθειας, τῆς μεγαλόπρεπης ἀκαλαισθησίας.

Φωτογραφίες: Χ.Μ.

24/5/08

ΤΟΝ ΒΟΣΠΟΡΟ ΑΓΝΑΝΤΕΥΑ ΚΙ ΕΚΛΑΙΓΑ...

Τόν Βόσπορο ἀγνάντευα κι ἔκλαιγα, ἀπό τό καμπαναριό τῶν Ταξιαρχῶν, τῆς ἐκκλησίας πού παντρεύτηκαν οἱ παπποῦδες μου, ἐκεῖ πού βαπτίστηκε ὁ πατέρας μου, ἐκεῖ πού τό σόι μου αἰῶνες λειτουργιόταν...

Ἱ. Ν. Παμμεγίστων Ταξιαρχῶν, Μέγα Ρεῦμα Κωνσταντινουπόλεως. Οἰκοδομήθηκε, ὅπως ἀναφέρει ὁ Ἐρμείας στήν ἐκκλησιαστική του ἱστορία, ἀπό τόν Μέγα Κωνσταντίνο. Νά τι γράφει : "…περισσότερο δέ λαμπρός ναός ἐφαίνετο τόσον εἰς τούς ξένους ὅσον καί εἰς τούς ἐντοπίους, καθώς ὅλοι τό ὁμολογοῦν, ἡ ἐκκλησία πού κτίσθηκε εἰς τό μέρος πού ἀλλοτε ὀνομάζονταν Ἑστίαι. Ὁ τόπος δέ αὐτός εἶναι τό χωρίον τό ὁποῖον τώρα ὀνομάζεται Μιχαήλιον ...". Ἀπό τότε, πολλές φορές γκρεμίστηκε και ξαναχτίστηκε μέχρι σήμερα.

70.000 Ἕλληνες ἔμεναν στό Μέγα Ρεῦμα καί στό διπλανό προάστιο, τό Μπεμπέκι. Τώρα γύρω στίς 70 ψυχές κατοικοῦν στήν περιοχή. Ποιό ἄραγε ἀπό ὅλα τοῦτα τά σπίτια πού κοιτάζω ἀπό τό καμπαναριό εἶναι τό δικό μας; Ποτέ δέν ἦρθα ἐδῶ μέ τόν πατέρα, δέν ἤθελε νά πάει στήν Πόλη, φοβόταν πώς δέν θά ἄντεχε...



Στό πνευματικό κέντρο τοῦ Ναοῦ, μέσα στόν ὁλάνθιστο κῆπο (ἀλήθεια γιατί οἱ περισσότερες ἐκκλησιές τῆς Ἀθήνας νά εἶναι περιτριγυρισμένες ἀπό τσιμέντο;), κοιτάζω τίς φωτογραφίες τῶν δωρητῶν. Ἐπιφανεῖς πρόγονοι πού διέπρεψαν καί μεγαλούργησαν στηριζόμενοι στά χαρίσματά τους, χωρίς νά εἶναι χαλασμένοι ἀπό τόν "κρατισμό" πού ταλαιπωρεῖ ἐμᾶς τούς νεοέλληνες.

Διωγμοί τοῦ 22, διωγμοί τοῦ 54, διωγμοί τοῦ 65, πόσες ψυχές δέν ἱκέτευσαν Ἅγιοι Ταξιάρχες μπροστά στήν εἰκόνα σας, πόσοι δέν ἔκλαψαν ἀπελπισμένοι ἀπό τόν χαλασμό καί τόν πόνο...
Δέσποινα Κ.


Περισσότερα γιά τό Μέγα Ρεῦμα ἐδῶ.

18/5/08

ΓΕΥΣΗ ΑΠΟ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ (2)

Γαλάζια νερά κρυστάλλινα τῆς Πρέσπας, ἀκριτικά χωριά φορτωμένα με ἱστορία βαρειά, φύση παρθένα ἀκόμα, βόλτα στήν λίμνη...

Ἐρημητήρια ἔρημα ἀπό ἀνθρώπους, ἐκεῖ πού κάποτε κάποιοι πάλευαν ἐπ' ἐλπίδι ἀναστάσεως νά συναντήσουν τόν Θεό. Τώρα προσκυνητές καί τουρίστες πατοῦν ὅπου κάποτε ἔρρεαν δάκρυα...


Τί ὑπέροχο νά ἀγναντεύεις ἀπό ψηλά τήν μεγαλοπρέπεια τῆς λίμνης, μένοντας ἐκεῖ "ὡς στρουθίον μονάζον ἐπί δώματος "...


Κορμοράνοι ἀγναντεύουν κι ἐμεῖς τό ἴδιο μαζί τους, ὁ ἥλιος πέφτει, φῶς ἱλαρόν στήν ψυχή μας...


Ἕνα νούφαρο στήν λίμνη, σπάνιο θέαμα γιά τά παιδιά τῆς πόλης...

Σάν μονόκερως ἔμοιαζε ἔτσι ὅπως ξεπρόβαλε τό ἄσπρο ἄλογο, ἐλεύθερο στό ξέφωτο...

Λαμποκοποῦν οἱ καλαμιές στόν πρωϊνό ἥλιο καί χιλιάδες βατραχάκια πλημμυρίζουν μέ τούς ἤχους τους τό τοπίο...


video

Μέγας εἶσαι Κύριε, πάντα ἐν σοφία ἐποίησας...

Φωτογραφίες: Χ.Μ.

16/5/08

ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΛΗΝ ΑΓΑΠΗ ΚΑΙΕΣΑΙ ΜΕΣΑ ΣΟΥ...

Διηγήσεις π. Χαραλάμπου Διονυσιάτου

Προηγουμένου Ιεράς Μονής Διονυσίου Αγ. Όρους

Ειρήνη με ειρήνη έχει διαφορά. Υπάρχει τεράστια διαφορά από την ειρήνη που δίδει ό Θεός. Έτσι κάποτε προσευχόμενος πλησίον του παραθύρου του κελιού μου, αισθάνθηκα ένα πράγμα που δεν μπορεί να το εκφράση κανείς. Εκεί που προσευχόμουν, ακούω ξαφνικά μία βοή. Οί αισθήσεις μου οί εξωτερικές κόπηκαν και άνοιξε μέσα στην καρδιά μου μία ειρήνη, σε ανέκφραστο βαθμό. Δεν μπορούσα να κουνηθώ. Μία ανέκφραστη γλυκύτης, γαλήνη, ειρήνη. Δεν περιγράφεται, αισθανόμουνα παράδεισο μέσα μου. Αυτό ίσως κράτησε μία ώρα, κατόπιν υποχώρησε. Κάτι όμως έμεινε μέσα μου. Βεβαίως ελάχιστο πράγμα παρέμεινε. Και έκτοτε, ότι και αν συνέβαινε, οιαδήποτε φροντίδα, ταραχή, πειρασμός κλπ., η ειρήνη μέσα μου δεν έφευγε.

Όταν έφυγε εκείνη ή μεγάλη και ανέκφραστη ειρήνη έκλαιγα, φώναζα: «τι ήτανε αυτό - τι ήτανε αυτό;» «Θεέ μου, έλεγα, αυτή ήτανε ή ειρήνη που έδωσες στους αγίους Αποστόλους»: «Την Ειρήνη την Έμήν δίδωμι υμίν.» Δεν μπορούσα να βαστάξω έκλαιγα - έκλαιγα. Τι ήτανε αυτό, Θεέ μου!

Σχετικά με την αγάπη του Θεού λέμε, ότι μας αγαπά ό Θεός ή ότι αγαπάμε τον Θεόν, ότι αισθανόμεθα αγάπη μέσα μας για τον Θεόν. Αυτό δεν είναι τίποτε, είναι ελάχιστον, από την αίσθησιν εκείνη της αγάπης του Θεού, όταν σε επισκεφθεί ό Θεός, όταν σου δώσει την αγάπη Του. Τότε λιώνεις. Αν κρατήση αυτή ή αγάπη, αυτή ή αίσθησις της αγάπης του Θεού λίγα λεπτά, δεν αντέχεις, τότε πεθαίνεις.

13/5/08

ΓΕΥΣΗ ΑΠΟ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ...

Μικρή δραπέτευση ἀπό τήν Ἀθήνα, βόρεια, στήν πανέμορφη Μακεδονία. Γεύση ἀπό παράδεισο, σέ ἕναν ἀπό τούς τελευταίους προστατευόμενους ὑδροβιότοπους...



Λίμνη Κερκίνη, γαλήνη καί χαρά τῆς ἄνοιξης. Μακριά ἀπό τήν ἀνοησία τῆς μεγαλούπολης, εἰκόνες που'φτιαξε ὁ Θεός, δίχως τσιμέντα καί ἀσφυξία...

Χιλιάδες πουλιά πετοῦν μπροστά σου, θέαμα ἀπίστευτο γιά τά κουρασμένα μάτια πού μόνο γκρί ξέρουν νά βλέπουν, μακρινός ὁρίζοντας στό βλέμμα πού συνήθισε νά ἐστιάζει στά δύο μέτρα τοῦ ἀπέναντι τοίχου...

Πόσο πολύ συνηθίσαμε τήν ἀσχήμια, πόσο πολύ ξεχάσαμε τήν φύση, πῶς χάλασε ἡ αἰσθητική μας καί σέ τοῦτο τόν τόπο πού τόσο ὑμνήθηκε τό κάλλος, κάναμε τό κίτς κανόνα;


Καταστρέφουμε μέ μανία τήν φύση, ὄχι οἱ ἄλλοι, μά ἐμεῖς, ὄχι μόνο οἱ δυνατοί τῆς γῆς, ἀλλά καί ἐμεῖς, ἀφανίζουμε τά πουλιά, μολύνουμε τίς λίμνες καί τά ποτάμια μας, γεμίζουμε σκουπίδια τό περιβάλλον...


Τί ἀνάπαυση πού βρίσκει ἡ ψυχή κοντά στά πλάσματα τοῦ Θεοῦ! Μέ πόση χαρά πλημμυρίζει ἡ καρδιά μας, πόση δοξολογία βγαίνει ἀπό τά χείλη μας καί εὐχαριστία κατακλύζει τό νοῦ...

Σέ εὐχαριστοῦμε Κύριε, γιά τήν τόση ὀμορφιά πού γέμισες τήν πλάση, τί νά σοῦ ἀντιπροσφέρω γιά ὅλα αὐτά;

Ἀσυναίσθητα ἔρχονται στό νοῦ τά λόγια τοῦ ποιητῆ:

"Εἶδες τὰ στάχυα μου, Κύριε; Εἶδες τ' ἀμπέλια μου;
Εἶδες τί ὄμορφα ποὺ πέφτει τὸ φῶς
στὶς γαλήνιες κοιλάδες μου;
Κι' ἔχω ἀκόμη καιρό!
Δὲν ξεχέρσωσα ὅλο τὸ χῶρο μου, Κύριε.
Μ' ἀνασκάφτει ὁ πόνος μου κι' ὁ κλῆρος μου μεγαλώνει.
Ἀσωτεύω τὸ γέλιο μου σὰν ψωμὶ ποὺ μοιράζεται.


Ὅμως, δὲν ξοδεύω τὸν ἥλιο σου ἄδικα.
Δὲν πετῶ οὔτε ψίχουλο ἀπ' ὅ,τι μοῦ δίνεις.
Γιατί σκέφτομαι τὴν ἐρμιὰ καὶ τὶς κατεβασιὲς τοῦ χειμῶνα.
Γιατί θα'ρθει τὸ βράδι μου.
Γιατί φτάνει ὅπου να΄ναι
τὸ βράδι μου, Κύριε,
καὶ πρέπει
να' χω κάμει πρὶν φύγω τὴν καλύβα μου ἐκκλησιὰ
γιὰ τοὺς τσοπάνηδες τῆς ἀγάπης." (Νικ. Βρεττάκος)

φωτογραφίες: Χ.Μ.

9/5/08

ΕΙΜΑΙ ΕΝΑ ΖΑΡΚΑΔΙ ΣΤΟΝ ΧΑΜΕΝΟ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ...

π. Ιουστίνου Πόποβιτς

(1894 -1979)

«Εξομολόγηση»

Είμαι ένα ζαρκάδι. Είμαι το αισθητήριο της θλίψης μέσα στο σύμπαν. Πρίν από πολύ πολύ καιρό Κά­ποιος εξόρισε στην γη ό,τι θλιβερό υπάρχει σε όλους τους κόσμους καί αυτό επιβλήθηκε στην καρδιά μου. Καί από τότε είμαι το αισθητήριο της θλίψης. Ζω με το να τρυγώ την θλίψη από όλα τα όντα και τα κτίσματα. Μόλις πού σιμώσω ένα όν, μου σταλάζει στην καρδιά καί από μια μαύρη σταγόνα θλίψης. Καί η μαύρη πάχνη της θλίψης, ωσάν μικρό ρυάκι, διατρέχει τίς φλέβες μου. Καί εκεί, στην καρδιά μου, τούτη η μαύρη πάχνη της θλίψης γί­νεται ωχρή καί μπλάβα.

... Θυμάμαι, νοσταλγώ: τούτη η γη ήταν κάποτε παρά­δεισος, καί εγώ ζαρκάδι παραδείσιο. Ω, θύμηση, να τρε­κλίζω, εκστατικό από την μια χαρά στην άλλη, από την μία αθανασία στην άλλη, από την μία αιωνιότητα στην άλλη!...Ενώ τώρα; Σκοτάδι σκεπάζει τα μάτια μου. Όποιο μονοπάτι κι αν πάρω, βρίσκω πηχτό σκοτάδι. Οι λογισμοί μου στάζουν δάκρυ. Καί τα αισθήματα μου βρί­θουν από θλίψεις. Όλο μου το είναι το έχει κυριέψει μια άσβεστη πυρκαγιά θλίψης. Τα πάντα μέσα μου φλέ­γονται απ' τον πόνο, όμως με τίποτα να αποκαούν. Κι εγώ, το δόλιο, ένα πράμα είμαι μονάχα: αιώνιο ολο­καύτωμα στον κοσμικό βωμό της θλίψης. Καί ο κοσμι­κός βωμός της θλίψης είναι η γη, ο τεφρός καί σκυ­θρωπός, ο χλωμός καί θολερός πλανήτης...

Η καρδιά μου είναι νησί απρόσιτο στον απέραντο ωκεανό της θλίψης. Απρόσιτο στην χαρά. 'Άραγε, κάθε καρδιά είναι ένα απρόσιτο νησί; Πείτε μου εσείς, πού έχετε καρδιά! Τί περιβάλλει τίς καρδιές σας; Την δική μου την περιβάλλουν τα ίδια τα βάραθρα καί η άβυσσος του ωκεανού. Και, διαρκώς, ποντίζεται μέσα τους. Τίποτε δεν μπορεί να την ανασύρει, να την κάνει να βγει από εκεί μέσα. Ό,τι κι αν βρεί να πιαστεί, αυτό είναι αρύ σαν το νερό. Γι' αυτό καί τα μάτια μου είναι θαμπά από το δάκρυ καί η καρδιά μου αφανισμένη απ' τον στεναγμό. Οί κόρες των ματιών μου είναι απο­σταμένες απ' τίς πολλές νυχτιές πού αντίκρισαν.

...Λαχταρώ να ξυπνήσω την καρδιά μου απ' τον λή­θαργο της θλίψης, όμως αυτή όλο και περισσότερο βου­λιάζει μέσα του. Φωνάζω στην σκιαγμένη καί κατα­τρεγμένη από τους φόβους του κόσμου τούτου ψυχή μου να επιστρέψει σ' εμένα, όμως εκείνη όλο καί πιο αδιά­φορη απομακρύνεται από εμένα, το θλιμμένο καί με­λαγχολικό. Είμαι ζαρκάδι. Αλλά πώς; Δεν ξέρω. Βλέπω, αλλά πώς, κι αυτό δεν το καταλαβαίνω. Ζω, όμως τί είναι η ζωή, δεν κατανοώ.

Αγαπώ, όμως τί είναι η αγά­πη, δεν νογάω. Υποφέρω, όμως πώς θεριεύει, αυξά­νει και μεστώνει μέσα μου ο πόνος, αυτό με τίποτα δεν το καταλαβαίνω. Γενικά καταλαβαίνω πολύ λίγα απ' αυτά πού είναι μέσα μου καί γύρω μου. Ή ζωή, ή αγάπη, το πάθημα, όλα τούτα είναι ευρύτερα, βαθύτερα καί απειρότερα απ' την γνώση, την αντίληψη καί την διάνοια μου. Κάποιος μ' έβαλε σε τούτον τον κόσμο καί έδωσε στο είναι μου λίγο νου, γι'αύτό καί λίγα κατα­λαβαίνω απ' τον κόσμο γύρω μου καί μέσα μου. Πάντα κάτι το απερινόητο, το παράξενο με πα­ρακολουθεί μέσα απ' όλα τα πράγματα, γι' αυτό καί φοβάμαι. Καί τα μεγάλα μάτια μου, μην είναι άραγε γι' αυτό μεγάλα, για να χωρέσουν το αχώρητο, να περιλάβουν το απερίληπτο, να ιδούν το ανείδωτο;

ΕΔΩ ( ΣΤΟ ΑΡΧΑΓΓΕΛΩΝ ΚΕΙΜΕΝΑ) Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ:

6/5/08

ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΙΣΤΙΑ ΤΟΥ Ο ΘΩΜΑΣ, ΜΑΣ ΟΔΗΓΗΣΕ ΣΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ


Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου
Ομιλία εις την Καινή Κυριακή και εις τον Απόστολο Θωμά

Όταν επισκέφθηκε ο Χριστός τους μαθητές του, ενώ οι πόρτες ήσαν κλεισμένες, ο Θωμάς έλειπε μονάχα. Ήταν κι αυτό έργο της θείας οικονομίας. Η απομάκρυνση του μαθητού να προξενήσει περισσότερη ασφάλεια και βεβαιότητα. Γιατί αν ήταν μαζί ο Θωμάς, δε θα είχε βέβαια αμφιβολία. Κι αν δεν είχε αμφιβολία, δεν θα ζητούσε μ’ επιμονή. Και αν δεν ζητούσε, δε θα ψηλαφούσε. Αν όμως δεν ψηλαφούσε, δε θα ομολογούσε τον Κύριο και Θεό. Κι αν δεν ομολογούσε Κύριο και Θεό, τον Χριστό, δε θα είχαμε εμείς διδαχθεἰ να τον δοξολογούμε μ’ αυτόν τον τρόπο. Επομένως με την απιστία του ο Θωμάς, μας οδήγησε προς την αλήθεια και όταν ήρθε ύστερα, σταθεροποίησε την πίστη μας.